فَمَثُلَتْ انساناً ذا أَذْهانٍ يُجيلُها وَفِكَرٍ يَتَصَرَّفُ بِها » اين كلمات صريح است كه ابتدا جسد گلى تشكيل يافته سپس در آن روح دميده شده و به انسان كامل مبدّل گشته است . على هذا مراد از صلصال در آيات 26 و 28 سورهء حجر همان جسد گلى است كه از لجن بد بو و متغيّر تشكيل يافته و مراد از * ( « سَوَّيْتُه » ) * در آيهء 29 سورهء فوق و در آيهء 72 سوره ص ، خلقت جسد و مراد از * ( « نَفَخْتُ فِيه مِنْ رُوحِي » ) * دميدن روح و مبدّل شدن به انسان است و الله العالم . دوم اينكه نطفهء بشر و سلَّول اوّلى در ميان لجنهاى سياه بد بو متكوّن شده و چون در گذشته حرارت زمين بيش از امروز بوده لجنها مثل رحم مادر ، حرارت ثابت داشته‌اند در نتيجه سلَّول شروع برشد كرده و بتدريج مبدل بجنين شده و هكذا . اين مطلب چندان بعيد نيست زيرا در قيامت نيز حرارت زمين تغيير يافته و خواهد توانست با ارادهء پروردگار همچون رحم مادر سلَّولهاى خشكيدهء اموات را تغذيه و رشد دهد ولى فعلا آن قابليت را ندارد . و اين نظير رشد نطفهء مريم با اذن خدا در رحم اوست . رفيق دانشمندم آقاى محمد امين سلدوزى احتمال داده كه : خداوند نطفهء انسان را در هوا آفريده و آن بميان لجنهاى كرانهء دريا ريخته و شروع برشد كرده است چنان كه در حال حاضر تخم كرمها در هوا اند و بر روى پنيرها و گوشتها و غيره باريده و مبدّل بكرمها ميشوند و تخم قرباغه ها بباتلاقها ريخته مبدّل بقورباغه ميشوند . در رسالهء ( معاد از نظر قرآن و علم ) از بحار و تفسير برهان ذيل آيهء 36 سورهء « يس » از امام صادق عليه السّلام نقل كرده‌ايم كه فرموده‌اند : نطفه از آسمان به زمين ميايد و بر روى علف و ميوه و درخت مىنشيند مردم و چهار پايان از آن ميخورند و در وجود آنها گردش مىكند . بنا بر اين « من » در * ( « مِنْ صَلْصالٍ » ) *